Tekst Tanja Morsheim en Daphne Bouman, Platform31
Foto Alex Schröder

Nederland is een aantrekkelijk land om te wonen. Toch nemen de verschillen in de leefbaarheid tussen wijken in de afgelopen jaren toe. Gemeenten, corporaties en huurdersorganisaties richten zich gezamenlijk op een hernieuwde inzet op de leefbaarheid en weerbaarheid van kwetsbare wijken, onder meer via het maken van Prestatieafspraken. Het verbeteren van de leefbaarheid zorgt ervoor dat bewoners zich meer thuis voelen in de buurt waar ze wonen. Door de recente voorgenomen aanpassing van de Woningwet  hebben corporaties daarvoor meer mogelijkheden gekregen. Woningcorporaties kunnen daardoor een belangrijkere rol spelen in de leefbaarheid van buurten. 

Klik op de drie streepjes linksboven voor de complete inhoudsopgave of lees alle verhalen in het magazine via de pijlen aan de zijkanten van het scherm

Op 10 maart 2021 is het wetsvoorstel ‘Wijziging van de Woningwet naar aanleiding van de evaluatie van de herziene Woningwet’ aangenomen door de Tweede Kamer. Woningcorporaties krijgen hiermee onder andere meer mogelijkheden voor lokaal maatwerk. De wijziging van de Woningwet wordt nog in de Eerste Kamer behandeld. Pas na behandeling en instemming van de Eerste Kamer kan de gewijzigde Woningwet in werking treden. 

In juni 2020 deden vijftien burgemeesters een oproep aan het kabinet om kwetsbare gebieden in Nederland meer te steunen. Aanleiding hiervoor is de coronacrisis, die het land in zijn greep heeft. Vooral kwetsbare groepen worden zwaar getroffen. Het Manifest illustreert het probleem: 

“Denk bijvoorbeeld aan de toegenomen spanningen binnen gezinnen waar te veel problemen samenkomen in kleine huizen met weinig veilige (buiten)ruimte. Mentale gezondheidsproblemen als stress, angst en depressie nemen toe, door de onzekerheid over de eigen gezondheid maar ook door de onzekerheid over het toekomstperspectief van kinderen, jongeren en volwassenen. De werkloosheid, die al hoog was, neemt toe en het vinden van nieuw werk is moeilijker, zeker ook voor arbeidsmigranten en andere kwetsbare groepen die hier meer dan in andere wijken wonen.”

De burgemeesters zien dat in veel gebieden met kwetsbare bewoners de leefbaarheid onder druk staat. Zij zien een belangrijke rol voor corporaties, maar zeggen ook dat daarvoor de juiste regelgeving en financiële steun nodig is.

Leefbaarheid: een breed begrip

Er bestaat geen eenduidige toegepaste definitie van leefbaarheid. Met het begrip leefbaarheid wordt aangegeven hoe aantrekkelijk en/of geschikt een gebied is om in te wonen, of te werken. Het begrip leefbaarheid is een typisch containerbegrip, een verzamelwoord voor kwaliteitskenmerken van een woonomgeving.  Ook de Van Dale definieert leefbaarheid ruim en geeft aan “geschikt om erin of ermee te wonen”. Het ministerie van VROM (Ministerie van Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en milieubeheer, opgericht in 1947 en opgeheven in 2010) hanteerde destijds de definitie ‘…de mate waarin een buurt, wijk, dorp of ander gebied aantrekkelijk en/of geschikt is om te wonen of werken’. 

De Woningwet duidt het begrip leefbaarheid door aan te geven welke bijdragen woningcorporaties hieraan kunnen leveren. Dit gaat over: woonmaatschappelijk werk, aanleg en onderhoud van kleinschalige infrastructuur en een schone, veilige leefomgeving zonder overlast. 

Leefbaarheid in de wijk meten

Tegenwoordig wordt de leefbaarheid van de wijk gemeten met de Leefbaarometer van het ministerie van BZK. De Leefbaarometer geeft informatie over de leefbaarheid in alle buurten en wijken, waarbij leefbaarheid is gedefinieerd als de mate waarin de leefomgeving aansluit bij de voorwaarden en behoeften die er door de wijkbewoners aan worden gesteld. De leefbaarometer geeft de situatie in de wijk weer, maar ook de ontwikkelingen en achtergronden van de buurt.

De Leefbaarometer hanteert 5 dimensies: 

  1. Woningen: onder andere type, bouwperiode, woninggrootte, eigendomsverhouding. 
  2. Bewoners: onder andere leeftijdsopbouw, gezinssamenstelling. 
  3. Veiligheid: onder andere berovingen, vernielingen, ordeverstoringen, inbraken, overlast. 
  4. Voorzieningen: aantal binnen een straal (zoals scholen, winkels, cafés) en afstand tot (bijvoorbeeld oprit snelweg, station, ziekenhuis). 
  5. Fysieke omgeving: onder andere ligging bij water, bos, infrastructuur, monumenten.
Riesjard Schropp (2015)

Kwetsbare wijken in Nederland: Meerdere opgaven in een wijk

Naast de druk op leefbaarheid spelen in kwetsbare wijken ook andere grote opgaven zoals de energietransitie, armoede en gezondheidsvraagstukken, het wegnemen van de voedingsbodem voor ondermijnende criminaliteit en verdichtingsopgaven. Gemeenten en het Rijk bezinnen zich op een hernieuwde actieve inzet op de leefbaarheid en veiligheid van kwetsbare wijken. Het Rijk zet in met een nieuw programma leefbaarheid en veiligheid (zie onderstaand kader). 

Interbestuurlijk Programma Leefbaarheid en Veiligheid

Met het Interbestuurlijk Programma Leefbaarheid en Veiligheid zet de Rijksoverheid zich in voor een integrale maatwerkaanpak voor de verbetering van de stedelijke vernieuwingsgebieden. De samenwerking bestaat uit het ministerie van BZK met andere ministeries (J&V, OCW, SZW en VWS) met gemeenten. Het programma is uitgewerkt in een aanpak met twee sporen. Het eerste spoor betreft een verkenning en - waar nodig en mogelijk - benutting van integrale ontwikkelingsmogelijkheden in zestien grotere stedelijke vernieuwingsgebieden. De aanpak van leefbaarheid en veiligheid in het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid is hierbij een belangrijke inspiratiebron. Het tweede spoor betreft een nadere verkenning en beproeving van gebiedsgerichte handelingsperspectieven. Hierbij wordt nauw samengewerkt met gemeenten, maatschappelijke partners, kennisinstellingen en eerdergenoemde departementen. 

Om de kennisdeling te ondersteunen is het platform WijkWijzer opgericht. WijkWijzer is hét platform voor leefbare en veilige wijken. WijkWijzer heeft als doel om kennisuitwisseling tussen beleidsmakers, wijkprofessionals en actieve bewoners te stimuleren en draagt bij aan de beweging waarin betrokken personen en organisaties samenwerken aan stedelijke vernieuwing en versterking van de wijk- en buurtaanpak.

De tijd is rijp voor nieuw beleid voor kwetsbare wijken en buurten. Het rapport Wijk in zicht biedt hiervoor concrete bouwstenen. Het werken aan leefbare en veilige wijken vereist een samenhangende aanpak vanuit verschillende beleidssectoren. Rijk, gemeenten, woningcorporaties, maatschappelijke organisaties, bedrijven en bewoners moeten daarbij samen optrekken. Bewoners moeten centraal staan, bijvoorbeeld door participatie, gelijke kansen bieden en gezond opgroeien. Fysieke investeringen in woningen, verduurzaming of de transitie naar aardgasvrij woningen dragen bij  aan de toekomstperspectieven van bewoners. Daarnaast is een sociaal offensief nodig, met drie pijlers: 

  1. De sociale basis: Goede voorzieningen om kwetsbare groepen te ondersteunen.
  2. Sociale stijging: Instrumenten om sociale stijging van bewoners te stimuleren via onderwijs, activering en werk.
  3. Sociale herovering: handhaving en bestrijding van criminaliteit en overlast en stimulering van gewenst gedrag. 
  4. Als deze gecombineerde aanpak gepaard gaat met een lange adem, heeft dit een positieve invloed op de leefbaarheid van wijken. 

Uit onderzoek van Platform31 en RIGO (Gebouw van de volkshuisvesting, renovatie gewenst!, 2020) onder woningcorporaties blijkt dat woningcorporaties de samenwerking met andere partijen als noodzakelijk zien om leefbaarheidsdoelstellingen te kunnen vervullen. Op de tweede plaats komen de mogelijkheden om met maatwerk huurders een woning toe te wijzen.

Belangrijkste maatregelen leefbaarheid - Platform31
Bron: Platform31

Voorgenomen aanpassingen in de Woningwet: meer mogelijkheden voor leefbaarheid

Op 10 maart is het voorgenomen wetsvoorstel 'Wijziging van de Woningwet naar aanleiding van de evaluatie van de herziene Woningwet' aangenomen door de Tweede Kamer. Het wetsvoorstel wordt nog in de Eerste Kamer behandeld. Pas na behandeling en instemming van de Eerste Kamer kan de gewijzigde Woningwet in werking treden. 

Woningcorporaties krijgen hierdoor meer mogelijkheden en flexibiliteit om lokaal passend te investeren in leefbaarheid. Leefbaarheidsactiviteiten worden niet langer vooraf in prestatieafspraken opgenomen te worden en wordt de maximumnorm om te investeren in leefbaarheid geschrapt. Het maken van de prestatieafspraken tussen corporaties, gemeenten en huurders biedt meer ruimte om leefbaarheid naar lokale voorkeuren in te richten. Zo is het nu mogelijk om voor meer jaren afspraken te maken en andere partijen zoals zorgpartijen en onderwijsinstellingen te betrekken. Het wetsvoorstel regelt ook dat woningcorporaties activiteiten gericht op ontmoeting tussen bewoners mogen organiseren. Ook investeren in maatschappelijk vastgoed wordt makkelijker.

De ambitie is dat woningcorporaties kunnen investeren in veelzijdige en gemengde wijken, in sociaal beheer en ontmoetingen tussen bewoners faciliteren.

Corporaties kunnen op drie manieren bijdragen aan leefbaarheid. Ten eerste kunnen corporaties bijdragen aan woonmaatschappelijk werk, zoals het deelnemen in wijkteams met gemeenten en welzijnsinstellingen. Ten tweede mogen woningcorporaties kleinschalige infrastructuur aanleggen en onderhouden. Ten derde dragen corporaties bij aan leefbaarheid via een schone en veilige leefomgeving.

Samenwerken aan de Volkshuisvestelijke prioriteiten

Sinds de invoering van de herziene Woningwet worden periodiek Volkshuisvestelijke prioriteiten vastgelegd door de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In 2020 zijn deze voor de periode 2021 tot 2025 vastgesteld in overleg met de Aedes, VNG en de Woonbond. De prioriteiten gaan over betaalbaarheid, de bouwopgave, verduurzaming, wonen en zorg, leefbaarheid en het huisvesten van spoedzoekers. Al deze thema’s kunnen in meer of mindere mate bijdragen aan de woonomgeving en woongeluk van de bewoner.

Investeren in leefbaarheid behoort vanaf 2021 ook tot de lijst van volkshuisvestelijke prioriteiten. De ambitie is dat woningcorporaties kunnen investeren in veelzijdige en gemengde wijken, in sociaal beheer en ontmoetingen tussen bewoners faciliteren. Hierbij is het belangrijk dat corporaties intensief samenwerken met andere betrokken partijen en dit vastleggen in prestatieafspraken.